Sezar Yaptırım Yasası ve Suriye Dinamikleri

GÖRÜŞEKONOMİ 23.06.2020
Murat Aslan Başkan Yardımcısı / Koordinatör, Ekonomi

Yaptırımlar sonrası Suriye’de, önümüzdeki dönemde ekonomik sorunların neden olacağı birtakım gelişmeler beklenebilir. İran her ne kadar Suriye’ye desteğini devam ettireceğini söylese de İran’ın desteğinin kapasitesi geçmişe göre ciddi düzeyde azaldı.

17 Haziran’da yürürlüğe giren “Sezar Suriye Sivil Koruma Yasası” ya da kısa adıyla “Sezar Yaptırım Yasası” (SYY) Suriye’de birçok dengeyi değiştirme potansiyeline sahiptir. Suriye’de rejimin hapishanelerde yürüttüğü insanlık dışı uygulamalar gerekçe gösterilerek ABD Senatosunca kabul edilen SYY, 21 Aralık 2019’da Başkan Donald Trump tarafından imzalandı. Söz konusu Yasa 17 Haziran 2020’de resmî olarak yürürlüğe girdi. Yine 17 Haziran’da ABD Hazine Bakanlığı Yabancı Finansal Varlıkları Kontrol Ofisi (OFAC) Yasa’nın nasıl uygulanacağına ve bu kapsamda hangi gerçek ve tüzel kişilerin yaptırım listesinde ya da Özel Olarak Belirlenmiş Vatandaşlar ve Engellenen Kişiler Listesi (SDN List) kapsamında olduğuna yönelik bir yönetmelik yayımladı. OFAC biriminin Yasa’nın yürürlük tarihinden itibaren, 30 gün içinde çok daha kapsamlı bir liste ve ayrıca yaptırımların ABD tarafından nasıl uygulanacağını gösteren oldukça kapsamlı usul yönetmelikleri çıkarması bekleniyor. Bu usul yönetmelikleri ve özellikle de SDN Listesi de peyderpey güncellenecektir.

Genel hükümler dikkate alındığında SYY, Suriye rejimiyle ekonomik, ticari ve finansal faaliyet yürüten üçüncü ülkelerde bulunan gerçek ve tüzel kişilerin, bu faaliyetlere devam etmeleri durumunda ABD ikincil yaptırım konfigürasyonu çerçevesinde cezalandırılacaklarını bildiriyor. Bu bağlamda Suriye rejiminin kontrolünde olan bölgelerde, ticari faaliyette bulunan ya da SDN Listesi’nde yer alan Suriyeli gerçek ve tüzel kişilerle ticari faaliyette bulunan bir kişi ya da kurumun, ABD’deki gerçek ya da tüzel kişilerle ticaret yapması yasaklanıyor. Bu tür işlemler için tahakkuk eden fonların üçüncü ülkelere transferi ve ayrıca üçüncü ülkelerden Suriye’ye transfer edilmesinde aracılık eden finansal kurumlar, bu transferin ABD doları cinsinden yapılması durumunda ABD Hazine Bakanlığının cezai takibiyle karşılaşabilecek.

SYY, Suriye rejiminin kontrol ettiği bölgelerdeki kişilerle ekonomik faaliyeti ve finansal transferleri de yasaklıyor. Dolayısıyla Suriye rejiminin kontrol etmediği bölgelerde yer alan gerçek ve tüzel kişilerle ticari faaliyette bulunmak yaptırım kapsamında değil. Pratikte Yasa tarafından işaret edilen bu durumun bir takım ikincil (siyasi ve ekonomik) sonuçları olacağa benziyor. Böylece Suriye’nin kuzeyinde SDG (YPG) tarafından kontrol edilen bölgelerde, geçmişe oranla uluslararası ticari işlemlerde artış olabilir. Örneğin bir İtalyan firma, Suriye’ye satmak istediği ürünü rejim tarafından kontrol edilmeyen bölgelerdeki bir tacire satmaya çalışacak ve böylece yaptırım baskısından kurtulmuş olacaktır. Rejim ile Suriye’nin kuzeyindeki yapı arasındaki ilişkilerin güçlendirilmesi için Rusya’nın aracılık yapma kapasitesi düşünüldüğünde, SYY ile Rusya’nın elinin biraz daha güçleneceği söylenebilir. Rejime destek olması hasebiyle Rusya’nın da SYY kapsamındaki yaptırımların bizzat muhatabı olma riski bulunuyor. Ancak ABD’nin Rusya’yı SYY kapsamında ne kadar sıkıştıracağı ileriki günlerde yayımlanacak yürütme usulleriyle ilgili yönetmeliklerde daha net anlaşılacaktır. Buna rağmen Rusya’nın SYY ile elinin güçleneceği alt faaliyet alanları gözlerden kaçmamaktadır.

İran’a ABD tarafından yeniden ve tek taraflı uygulanan yaptırımlar resmî olarak Kasım 2018’de başladı. Ancak yaptırımların tam olarak İran ekonomisini baskı altına alması 2019 Mayıs’ında ABD’nin petrol satışıyla ilgili muafiyetleri tamamıyla kaldırmasına denk geliyor. Bu bağlamda aradan geçen bir yılı biraz aşkın sürede İran ekonomisinin nefes alamayacak duruma geldiği gözlemleniyor. Ayrıca yeni tip koronavirüs (Kovid-19) salgınının ülke ekonomisini daha da kötüleştirdiğini söyleyebiliriz. İran ekonomisinin içine düştüğü bu durum ister istemez İran’ın Yemen, Irak, Suriye gibi üçüncü ülkelerde yürüttüğü askerî ve siyasi faaliyetlerini olumsuz yönde etkiledi.

İran’ın gerek siyasi gerekse ekonomik anlamda rejime arka çıkmasının maliyetinin milyarlarca doları bulduğuna yönelik uluslararası aktörlerce hazırlanan araştırmaların yanında, bu hususta siyasi ve askerî elitlerin çeşitli mecralarda oldukça ciddi açıklamaları da oldu. İran ekonomisinde işlerin kötüye gitmesinin Suriye’de doğurduğu ikincil dalga etkiler, uluslararası medyada artık epey sık bir şekilde dile getiriliyor.

Suriye’de ekonomik bağlamda kötüye doğru gidişatta özellikle 2020 başlarından itibaren ciddi bir ivmelenme gözlemleniyor. Suriye poundunun (SYP) değer kaybetmesi bu anlamda önemli bir alt başlık. SYY’nin Aralık 2019’da kabulüyle döviz piyasaları hareketlenmişti. Türkiye’nin başarılı operasyonu, Kovid-19 nedeniyle Suriye ekonomisinin zorlanması, İran’ın Suriye’ye sağladığı destekte hissedilir azalma ve elitlerle rejim arasında ortaya çıkan çatlakların su yüzüne çıkması kötüye gidişi hızlandırdı. İvmelenmeyle ilgili olarak en önemli sinyal döviz kurlarında gözlemlendi. 2020 yılının başında 1 ABD doları 1.000 SYP’nin altında işlem görürken 2020 Haziran’ının ortalarında 1 ABD doları 3.000 SYP’nin üstüne çıktı (SYP %300 civarında değer kaybetti). Bu duruma paralel olarak ülkede zaruri tüketim mallarının fiyatlarında artış ve bazı malların karaborsaya düştüğü gözlemleniyor.

Suriye ekonomisi aslında sayısı bir elin parmaklarını geçmeyen oligarkın kontrolündedir. Bu oligarklardan Rami Mahluf, mayıs ayında sosyal medyada paylaştığı videolarda Esed tarafından kendisine baskı yapıldığını bir mağdur edasıyla itiraf etmişti. Aslında bu oligarkların hepsi Esed ailesince büyütülen ve palazlandırılan kişilerdir. Aynı zamanda Esed’in kuzeni olan Mahluf’un sosyal medyada yaptığı itiraflar, ülkede bazı şeylerin doğru gitmediğini gösteriyor.

SYY bir yandan rejimi sıkıştırırken diğer taraftan da İran’ın bölgedeki etkinliğini kırmayı amaçlıyor. OFAC tarafından 17 Haziran’da yayımlanan yönetmelikte Fatimiyyun Tugayı dışında İran’la ilintili kişi ve kurumlar SDN Listesi’ne dâhil edilmedi. Ancak 30 gün içinde çıkarılması beklenen usul yönetmelikleri kapsamında çok sayıda İranlı gerçek ve tüzel kişinin SYY kapsamına alınması bekleniyor.

Suriye’de ekonomik ve finansal çarkların dönmesinde, iç savaşın başladığı andan itibaren Lübnan son derece önemli bir aktör oldu. Ancak SYY ile Lübnanlı iş adamlarının da durumlarını gözden geçirecekleri düşünülüyor. Suriye ile olan ticari ilişkileri geliştirmek konusunda son derece istekli olan Çin’in de SYY sonrası bazı hususları yeniden gözden geçireceği tahmin ediliyor.

SYY ile birlikte Suriye’de sahada bulunan ve farklı yerel aktörlerle görüşme ve onları ikna etme kapasitesine sahip ülkelerin eli güçlenecektir. Bu bağlamda Avrupa Birliği (AB) ülkeleri de SYY’den olumsuz etkilenecekler. AB ülkeleri kendileri için kâbus hâline gelen göçmen sorununu bahane ederek Suriye ile ilgili siyasi süreçlere dâhil olmak istemişlerdi. Ancak Suriye ile ilgili olarak suya sabuna dokunmaktan kaçınan bir dış politika izlemesi nedeniyle SYY sonrasında AB’nin eli daha da zayıflatacaktır.

Suriye’ye gönderilecek ya da Suriye’den yurt dışına ihraç edilecek mallar ancak rejimin kontrolünde olmayan bölgelerden giriş-çıkış yapmaları durumunda yaptırımlara takılmayacaktır. Rejimin kontrolünde olmayan bölgelerde önemli derecede gücü olan aktörler ise ABD, Rusya ve Türkiye’dir.

Suriye’nin geleceğiyle ilgili kararların verileceği kaptan köşkünde kimlerin olacağı ve bu aktörlerin bu toplantılarda ne kadar güçlü olacağıyla ilgili bir dönemeç ya da bir “dizayn” çalışması yapılıyor. Bu dizayn çalışmasında İran’ın gücünün kırılmasının amaçlandığı son derece belirgin. Eğer ABD önümüzdeki aylarda SYY ile ilgili çıkaracağı usul yönetmeliklerinde Rusya’yı hedef alan hükümleri devreye koyarsa bu durumda Türkiye’nin eli daha da güçlenecektir. Fakat Suriye’nin kuzeyinde ABD’nin desteklediği SDG’nin durumu yine ABD ve Türkiye ilişkilerinde kritik derecede önemli olacaktır.

Suriye’de önümüzdeki dönemde ekonomik sorunların neden olacağı birtakım gelişmeler beklenebilir. Her ne kadar SYY’ye rağmen Suriye’ye olan desteğini devam ettireceğini söylese dahi İran’ın destek kapasitesi geçmişe göre ciddi düzeyde azalmış durumdadır. SYY sonrasında meydana gelecek değişimler ve öne çıkan aktörlerin tutumları dikkatle takip edilecek ve bu gelişmeler çerçevesinde Türkiye, kırmızı çizgilerinden ödün vermeden bölgede yürüttüğü politikaları güncelleyecektir.


Bu makale ilk olarak 22.6.2020 tarihinde AA'da yayımlanmıştır.

https://www.aa.com.tr/tr/analiz/sezar-yaptirim-yasasi-ve-suriye-dinamikleri/1885652 
 

Sezar Yaptırım Yasası, Suriye Ekonomisi, İran

ABD Doları 20 Bin Tümeni Gördü

Murat Aslan Birkan Kemal Ertan

İran aleyhindeki çeşitli uluslararası ve konjonktürel riskler sebebiyle 23 Haziran’da ABD doları 20 bin sınırını aşarak 20 bin 450 tümeni test etti.

İran-Çin Ticari İlişkilerinde Azalma

Murat Aslan

İran-Çin arasındaki ticarette son 12 aylık dönemde belirgin bir azalma görülmektedir.