ABD ile İran arasında ateşkesin ardından yeniden başlayan diplomatik temaslara paralel olarak İran’daki karar alıcı elitler arasında müzakerelerin geleceğine ilişkin bir görüş ayrılığı bulunduğu iddiaları giderek daha fazla gündeme gelmektedir. Bu tartışmalar çoğunlukla “müzakere yanlıları” ile “müzakere karşıtları” arasında bir bölünme olduğu varsayımı üzerine kurulmaktadır. Söz konusu söylem, yalnızca medya analizlerinde değil ABD siyasetinde de karşılık bulmuş, özellikle Washington tarafından müzakerelerdeki tıkanıklığın İran içindeki bu ayrışmadan kaynaklandığı ileri sürülmüştür.

Müzakerelerde ilerleme sağlanamamasındaki sorumluluğunun karşı tarafa yüklenmesi hem iç kamuoyunda hem de uluslararası düzeyde siyasi maliyetleri azaltan bir araç işlevi görmektedir. Bu bağlamda İran’daki sözde “elit bölünmesi” söylemi, Trump yönetimi açısından diplomatik başarısızlığın gerekçelendirilmesine hizmet eden bir aparat olarak kullanılmaktadır.

Ancak Tahran açısından bakıldığında “elitler arası bölünme” iddiaları ABD tarafından devreye sokulan yeni bir stratejik algı sürecinin parçasıdır. Bu perspektiften bakıldığında asıl mesele bu tür iddiaların İran iç siyasetinde yaratabileceği etkidir. Tahran perspektifinden elitler arasında ayrışma olduğu yönündeki söylemin sürekli tekrar edilmesi, sistem içi güvensizliği artırma potansiyeline sahiptir. Özellikle karar alma süreçlerinin zaten yüksek düzeyde hassasiyet taşıdığı bir dönemde, bu tür algı operasyonları kurumlar arası koordinasyonu zayıflatabilir ve stratejik kararların alınmasını zorlaştırabilir.

Nitekim İranlı yetkililerin son dönemde verdiği mesajlar, bu risklerin ciddiye alındığını göstermektedir. Bu çerçevede son dönemde yürütme, yasama ve yargı organlarının üst düzey temsilcileri tarafından yapılan açıklamalarda birlik ve bütünlük vurgusunun öne çıkarılması, bu algıya karşı verilen koordineli bir yanıt olarak değerlendirilebilir. Benzer şekilde askerî ve güvenlik bürokrasisinin de bu söylemi destekleyen açıklamalar yapması, sistemin dışarıya karşı yekpare bir görüntü verme çabasını ortaya koymaktadır.

Bununla birlikte, bu tablo İran içinde sürece dair hiçbir görüş ayrılığı bulunmadığı şeklinde okunmamalıdır. Aksine, ideolojik olarak daha sert bir çizgide duran ve başta parlamento ile medya alanında etkili olan Payidari Cephesi gibi radikal unsurların kamuoyu üzerindeki yönlendirici etkisi, yönetim açısından dikkatle idare edilmesi gereken bir iç faktör olmaya devam etmektedir. Bu nedenle mesele, basit bir “bölünme” tartışmasından ziyade farklı eğilimlerin aynı siyasal yapı içinde nasıl dengelendiği ve kontrol edildiği sorunu olarak ele alınmalıdır. Bu noktada, söz konusu bölünme tartışmalarının somut aktörler üzerinden nasıl anlamlandırıldığı sorusu önem kazanmaktadır.

Payidari Cephesi ne kadar etkili?

İran’daki elitler arası bölünme tartışmaları bağlamında son dönemde öne çıkan bir diğer iddia, radikal muhafazakâr tabanı temsil ettiği ileri sürülen Payidari Cephesi’nin, Tahran ile Washington arasındaki müzakerelerde yaşanan tıkanıklığın başlıca sorumlusu olduğudur. Bu yaklaşıma göre ideolojik motivasyonları yüksek ve Batı karşıtı söylemleriyle bilinen bu grup, ABD ile herhangi bir uzlaşma ya da müzakere ihtimaline kategorik olarak karşı çıkmakta, dahası bu tutumunu karar alıcılar üzerinde etkili olacak şekilde siyasal alana yansıtmaktadır.

Bu iddiaların bir uzantısı olarak, Payidari Cephesi ile Devrim Rehberi Mücteba Hamenei ve güvenlik bürokrasisi arasında güçlü ve organik bir bağ bulunduğu yönünde değerlendirmeler de yapılmaktadır. Özellikle Devrim Muhafızları Ordusu (DMO) kökenli bazı aktörlerle Payidari çizgisi arasında doğrudan bir bağ olduğu ve bu hattın İran’ın dış politika yönelimini belirlediği ileri sürülmektedir. Ancak mevcut veriler ve İran iç siyasetinin dinamikleri dikkate alındığında, bu tür bağlantıların çoğu zaman abartılı ve indirgemeci olduğu görülmektedir.

Öncelikle Payidari Cephesi’nin, İran’da karar alma mekanizmalarını doğrudan yönlendiren bir konumda olmadığı açıktır. Bu grup, her ne kadar parlamentoda ve belirli medya organlarında görünürlük sahibi olsa da yürütme ve güvenlik bürokrasisinin merkezinde yer alan aktörlerle kurumsal bir ittifak içinde değildir. Aksine Payidari çizgisi çoğu zaman mevcut yönetime yönelik eleştirel bir pozisyon almakta, özellikle müzakere süreçleri üzerinden mevcut yönetimi “ilkesizlik” veya “tavizkârlık” ile suçlayarak muhalif bir söylem üretmektedir.

Bu çerçevede Payidari Cephesi’nin, müzakere karşıtı söylemleri bir baskı aracı olarak kullanarak siyasal alanı etkilemeye çalıştığı söylenebilir. Ancak bu etkinin doğrudan stratejik kararları belirleyen bir nüfuzdan ziyade, kamuoyu ve ideolojik taban üzerinden dolaylı bir etki olduğu vurgulanmalıdır. Nitekim bu grup, kontrol ettiği ya da etkili olduğu medya kanalları aracılığıyla mevcut yönetimin dış politika tercihlerini sert biçimde eleştirmektedir.

Öte yandan, Payidari Cephesi ile Devrim Rehberi Mücteba Hamenei arasında güçlü bir siyasal uyum olduğu yönündeki iddialar da dikkatle değerlendirilmelidir. İran iç siyasetinde farklı muhafazakâr fraksiyonlar arasında rekabetin sürdüğü göz önünde bulundurulduğunda, bu grubun Mücteba Hamenei’nin Devrim Rehberliğine koşulsuz destek verdiğini söylemek de güçtür. Aksine, söz konusu çevrelerin Rehberlik için kendi aday ve vizyonlarına sahip olduğu, bu nedenle çok yakın bir zamana kadar Mücteba Hamenei’nin Devrim Rehberliğine açıktan muhalefet eden pozisyonda yer aldığı gözden kaçmamalıdır.

Bununla birlikte, Payidari Cephesi ve ideolojik olarak sert çizgide konumlanan benzer grupların tamamen etkisiz olduğu da söylenemez. Bu kesimler, özellikle toplumsal taban ve ideolojik mobilizasyon açısından rejim için kritik öneme sahiptir. Devam eden bölgesel gerilimler ve çatışma ihtimalinin sürdüğü bir ortamda, yönetimin büyük ölçüde kendi sosyal tabanıyla iç içe olan bu kesimleri tamamen karşısına alması kolay değildir. Bu nedenle İran liderliği, bir yandan bu grupların baskılarını sınırlamaya çalışırken diğer yandan onları sistem içinde tutacak bir denge siyaseti izlemek durumundadır.

Sonuç olarak, Payidari Cephesi’nin Tahran’ın stratejik kararlarını belirleyen başlıca aktör olduğu yönündeki iddialar büyük ölçüde abartılıdır. Bu grup, karar alma süreçlerini doğrudan yönlendiren bir güçten ziyade kamuoyu üzerinden ideolojik baskı ve söylemsel etki üreten bir aktör olarak değerlendirilebilir. Dolayısıyla İran-ABD müzakerelerindeki tıkanıklığı Payidari cephesinin etkisi üzerinden okumak, hem İran iç siyasetinin karmaşık doğasını basitleştirmekte hem de daha geniş yapısal ve stratejik faktörleri göz ardı etmektedir.