İran’da bir buçuk aydır süren seçim süreci geçtiğimiz hafta tamamladı ve 14. Cumhurbaşkanlığı seçimlerinin ikinci turu Mesud Pezeşkiyan’ın zaferiyle sonuçlandı. İran’ın 9. cumhurbaşkanı olan Mesud Pezeşkiyan hafta boyunca verdiği mesajlar, önümüzdeki süreçte izleyeceği politikalara dair önemli ipuçları barındırır nitelikteydi.

İkinci Tur Cumhurbaşkanlığı Seçimleri ve Sonuçları

5 Temmuz 2024 tarihinde gerçekleşen cumhurbaşkanlığı seçimlerinin ikinci turunda, Mesud Pezeşkiyan oyların %53,7'sini alarak İran'ın 9. cumhurbaşkanı seçildi. Muhafazakar rakibi Said Celili ise %44,3 oy aldı. %40’ın altında kalan ilk turdaki katılım neredeyse %50’yi bularak ikinci turda yükseliş gösterdi. Muhafazakar Keyhan gazetesi yaptığı haberde, halkın sandık başına gitmesini “ülkenin kaderini belirleme sorumluluğunu yerine getirmek” olarak nitelendirdi ve seçimlere katılımı “milli birliğin ve İslam Cumhuriyeti'ne bağlılığın güçlü bir göstergesi” olarak yorumladı. Gazete ayrıca seçimleri boykot çağrılarına rağmen halkın katılımının artmasının, yurt dışında Farsça yayın yapan medya kuruluşlarının ve içerideki destekçilerinin seçimleri önemsizleştirme çabalarının başarısızlığını gösterdiğini savundu. Haberde ayrıca daha önce seçimlerin boykot edilmesini savunan bazı siyasi grupların bile bu kez halkı oy vermeye çağırdığı belirtildi.

Katılım konusu Devrim Rehberi Ali Hamenei’nin de gündemindeydi. Seçim günü oy verdikten sonra açıklamalarda bulunan Hamenei, halkın seçimlere olan ilgisinin arttığını belirtti ve bunun sevindirici olduğunu söyledi. Hamenei, “Umarım Yüce Allah milletimizi başarılı kılar ve ülkemizi mamur eder” dedi. Hamenei ayrıca, seçimlere katılımın İslam Cumhuriyeti rejimi için bir destek ve onur kaynağı olduğunu vurguladı ve yüksek katılımın, rejimin hem içeride hem de dışarıda hedeflerini gerçekleştirme gücünü artıracağını söyledi.

İmam Humeyni’nin torunu Hüccetü’l-İslam Hasan Humeyni de oy verdikten sonra açıklama yapan isimlerdendi. Arman-ı Emruz gazetesinin haberine göre, oyunu Cemaran Hüseyniyesi'nde kullandıktan sonra basın mensuplarına konuşan Humeyni, halkı seçimlere katılmaya davet etti. Hasan Humeyni “Halkın seçimlere katılacağını ve güçlü bir cumhurbaşkanı seçerek inşallah kendi geleceklerini daha iyi inşa edeceğini umuyorum. Bugünü milli bir bayrama dönüştürelim. Yarın uzlaşma günüdür, herkes anlaşmazlıkları bir kenara bıraksın ve birbirine yardımcı olsun.” dedi. Humeyni, seçimlere katılımın bir önceki tura göre çok daha yüksek olacağını umduğunu belirterek “Gerçekten katılımın öncekinden çok daha fazla olacağını umuyorum. Gelen raporlar da bu yönde.” dedi.

Pezeşkiyan'ın Hizbullah'a Mesajı

Mesud Pezeşkiyan, çizdiği özgün profil sebebiyle gelecekte nasıl bir politika izleyeceği ilk günden merak edilen bir isim. Özellikle son bir senedir İran’ın dış politikada yaşadığı sorunlar ve İbrahim Reisi döneminin muhafazakar duruşu düşünüldüğünde, Pezeşkiyan’ın bu çizgiden farklı bir çizgi izleyip izlemeyeceği daha şimdiden analizlere konu olmaya başladı. Bu bağlamda, İran’ın yeni cumhurbaşkanı, bu hafta içinde gerek Arap dünyasına gönderdiği mesajla gerekse de Direniş Cephesi’ne Lübnan Hizbullahı üzerinden gönderdiği mesajla nasıl bir yol izleyeceğinin ipuçlarını vermeye başladı.

Cam-ı Cem gazetesinin haberine göre Pezeşkiyan, Lübnan Hizbullahı Genel Sekreteri Seyyid Hasan Nasrallah'a bir mesaj gönderdi. Mesajında Pezeşkiyan, “Direnişe verilen destek, İran İslam Cumhuriyeti'nin temel politikalarında, İmam Humeyni'nin ideallerinde ve Devrim Rehberi’nin rehberliğinde kök salmıştır ve güçlü bir şekilde devam edecektir” ifadelerini kullandı. Pezeşkiyan ayrıca “İran'ın her zaman bölge halklarının gayrimeşru Siyonist rejime karşı direnişinin destekçisi olduğunu” vurguladı. Yeni cumhurbaşkanı, bölgedeki direniş hareketlerinin bu rejimin Filistin halkına ve diğer bölge halklarına karşı savaş çıkaran ve suç teşkil eden politikalarına devam etmesine izin vermeyeceğine olan inancını dile getirdi.

Pezeşkiyan ve “Etnik Oy” Tartışması

Pezeşkiyan’ın Türk kimliğinin ön plana çıkması ve Mahabad doğumlu olması sebebiyle akıcı seviyede Kürtçe konuşuyor olması, etnik oylarla birinci olduğu değerlendirmelerini beraberinde getirdi. İstatistiklere bakıldığı zaman Doğu Azerbaycan, Batı Azerbaycan, Erdebil, Kürdistan, Sistan ve Belucistan gibi eyaletlerdeki katılım oranlarında ilk tura göre ikinci turda önemli sıçramalar olması, bu tartışmaları daha da alevlendirdi. Tasnim Haber Ajansı da bu konuyla alakalı geçtiğimiz hafta “1403 (2024) Seçimlerinde 'Etnik Oy' İfadesi Neden Yanlıştır?” başlıklı bir analiz yayımladı. Analizde Pezeşkiyan'ın zaferini yalnızca etnik oylarla açıklamanın isabetsiz olduğu değerlendirmesi yer aldı. Analizde genel itibariyle bazı analistlerin, Pezeşkiyan'ın özellikle Azerbaycan illerinde aldığı yüksek oyları etnik bir oy verme davranışı olarak yorumlamasının doğru bir yaklaşım olmadığı savunuldu.

Analize göre her ne kadar iki adayın oyları arasındaki fark Türkçe konuşulan bölgelerde, özellikle Doğu Azerbaycan'da büyük olsa da diğer illerdeki oy farkı Pezeşkiyan'ın başarısının tek faktörünün etnik köken olmadığını göstermektedir. Analiz, Pezeşkiyan’ın İran genelinde 17 eyalette rakibi Celili’nin önünde yer aldığını ve dikkat çekici şekilde Doğu ve Batı Azerbaycan'dan sonra Tahran eyaletinde Pezeşkiyan lehine oy farkının Erdebil’den bile önde geldiğini vurguladı.

Buna karşın bölgesel veya etnik oylamanın İran seçimlerinde alışılmadık bir durum olmadığının belirtildiği yazıda, geçmiş seçimlerden de örnekler verildi. Örneğin yazıda 2005 seçimlerinde Mustafa Moin hariç neredeyse tüm adayların en yüksek oylarını kendi memleketlerinde aldığı hatırlatıldı. Ancak analizde bunun her zaman geçerli olmadığı ve başka bazı seçimlerde adayların kendi bölgelerinde kazanamadığı durumların da olduğu vurgulandı.

Analize göre seçimin ikinci turunda katılımın yaklaşık 10 artması ve kararsız seçmenlerin tercihleri, sonucu belirleyen önemli faktörler oldu. Ayrıca ekonomik sorunlar ve dış politika konusundaki farklı yaklaşımlar da seçmenlerin kararlarını etkiledi. Buna göre, tercihli döviz kurunun Mayıs 2022'de kaldırılması ve fiyatların artması, ayrıca yaptırımlar ve müzakereler konusunda yaratılan iki kutuplu ortam, Pezeşkiyan'ın ikinci turda daha fazla oy almasına neden oldu.

Muhsin Burhani’nin Tutuklanması ve Hapis Cezası Süreci

İtimad gazetesinin 8 Temmuz tarihli haberine göre İranlı hukukçu ve eski Tahran Üniversitesi öğretim üyesi Muhsin Burhani hapis cezasına çarptırıldı. Burhani, tutuklanmadan kısa süre önce İtimad gazetesine verdiği röportajda, davasının detaylarını ve hukuki itirazlarını anlatmıştı. Buna göre, dava süreci Mehsa Emini’nin ölümü sonrası Burhani'nin yaptığı açıklamalarla başladı ve çeşitli aşamalardan geçti. Burhani, Devrim Rehberi Hamenei'nin af kararına rağmen davanın devam ettirildiği, suçlamaların kanıtlanamadığı ve ceza süresinin hesaplanmasında hukuki hata yapıldığı iddiasıyla karara itiraz etti. Burhani, “Ne özel bir şikayetçim ne mali bir sorunum ne de ahlaki bir problemim var. Dosyam güvenlik kurumlarının raporuna dayanarak oluşturuldu ve hüküm çok sayıda hatalar eşliğinde verildi.” dedi. Hukukçu, davasının kişisel bir mesele olmadığınıve bu tür davaların dikkatli bir hukuki incelemeden geçmesi gerektiğini de vurguladı.

Ulusal Yapay Zeka Kurumu'nun Açılışı

İran bir süredir yapay zeka alanında atılımlar yapmaya ve milli bir alt yapı oluşturmaya çalmaktadır. Bu bağlamda bir süredir üzerinde çalışılan “Ulusal Yapay Zeka Kurumu” resmi olarak açıldı. Şehrvend gazetesinin haberine göre, bu gelişme ülkenin yapay zeka alanındaki stratejik planların bir parçasıdır. Kurumun açılışı, Eski Cumhurbaşkanı İbrahim Reisi'nin “İran İslam Cumhuriyeti Ulusal Yapay Zeka Belgesinin Sonuçlandırılması ve Onaylanması” kararını yayımlamasıyla başlayan sürecin bir sonucu olarak gerçekleşti.