Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan meraklı beklenen kabine listesini Meclis’e sundu. Cumhurbaşkanı Meclisten Sorumlu Yardımcısı Şehram Debiri tarafından 11 Ağustos Pazar günü Meclisin onayına sunulan 19 kişilik listenin önemli bir bölümü, eski cumhurbaşkanları İbrahim Reisi ve Hasan Ruhani döneminde bakanlık veya bakan yardımcılığı yapmış isimlerden oluşuyor. İstihbarat Bakanlığı için aday gösterilen İsmail Hatib ile Adalet Bakanlığı için aday gösterilen Emin Hüseyin Rahimi, İbrahim Reisi hükümetinde de aynı görevde bulunuyorlardı. Ayrıca, listede adı Eğitim ve Öğretim Bakanı olarak geçen Ali Rıza Kazımi bir önceki yönetimde Eğitim ve Öğretim Bakan Vekilliği, Enerji Bakanlığı için önerilen Abbas Aliabadi ise Sanayi, Maden ve Ticaret Bakanlığı yapmıştı. Benzer şekilde Pezeşkiyan’ın listesinde Ruhani’nin birinci ve ikinci hükümetlerinde bakanlık veya bakan yardımcılığı yapmış çok sayıda isim bulunuyor.

Mesud Pezeşkiyan’ın Meclis’e Sunduğu Kabine Listesi

İran’da teamüllere göre iç işleri, dışişleri, istihbarat ve savunma bakanlıkları gibi kritik bakanlıklara tayin edilecek isimler Devrim Rehberi Hamenei tarafından belirlenmektedir ve bu bakanlıklara genelde İran güvenlik ve askeri bürokrasisinden Hamenei’nin güvendiği, müesses nizama sadık isimler getirilmektedir. Bahsi geçen bakanlıklar için önerilen isimlerin profilleri incelendiğinde, Pezeşkiyan’ın da bu teamüle uygun hareket ettiği görülüyor. Görev yaptığı dönemde Kirman’da 3 Ocak’ta Kasım Süleymani’nin ölüm yıldönümü için düzenlenen merasim esnasında yaşanan ve onlarca kişinin hayatını kaybettiği terör saldırıları ve İsmail Heniyye suikastı dahil büyük istihbarat başarısızlıkları yaşanmasına rağmen Hatib’in İstihbarat Bakanı olarak görevine devam edecek olmasını bu çerçevede yorumlamak gerekir. Kum İlim Havzası çıkışlı olan Hatib, Hamenei ve Devrim Muhafızları Ordusu’na (DMO) yakınlığıyla biliniyor. Hatib, Heniyye suikastından sadece birkaç gün önce en büyük başarısının “Mossad’ın İran’daki istihbarî ağını çökertmek” olduğunu söylemişti. Adı sık sık güvenlik ve istihbarat başarısızlıklarıyla gündeme gelen Hatib’in bu makamda kalmaya devam etmesi, müesses nizamın Heniyye suikastıyla skandal derecesinde gün yüzüne çıkan istihbarat açıklarıyla hesaplaşma niyeti taşımadığını gösteriyor.

Diğer yandan, İçişleri Bakanlığı için önerilen İskender Mumini eski bir Devrim Muhafızları Ordusu komutanıdır. Bir dönem İran Polis Teşkilatı Başkanlığı da yapan Mumini, başörtüsü konusundaki katı tutumu ve Mehsa Emini’nin kurallara uygun şekilde örtünmediği gerekçesiyle 16 Eylül 2022’de polis merkezine götürüldükten sonra gözaltındayken hayatını kaybetmesiyle başlayarak aylarca devam eden protestoları sert biçimde bastırmasıyla biliniyor. Bu nedenle Mumini, seçim sürecinde zorunlu örtünme, Ahlak Polisi ve halkın barışçıl protesto hakkına ilişkin özgürlükçü vaatlerde bulunan Pezeşkiyan’ın kabine listesinin en tartışmalı ismi durumunda bulunuyor. Savunma Bakanlığının, DMO’nun yanı sıra ülkenin bir diğer silahlı kuvveti olan Erteş’ten (Ordu) Tuğgeneral Aziz Nasirzadeh’e teslim edilmesi bekleniyor. Eski bir savaş pilotu olan Nasirzadeh, Erteş’te çeşitli üst mevkilerde görev yapmış bir isimdir. Pezeşkiyan’ın Dışişleri Bakanı adayı ise Ruhani döneminde Dışişleri Bakanı Cevad Zarif’in yardımcısı ve başmüzakereci olarak görev yapan Abbas Arakçi oldu. Uzun yıllardır İran Dışişleri Bakanlığında çeşitli kademelerde görev yapan kıdemli bir diplomat olan Arakçi, Zarif ile birlikte nükleer anlaşma olarak bilinen ve Temmuz 2015’te imzalanmasını müteakip Ocak 2016’de yürürlüğe giren Kapsamlı Ortak Eylam Planı’nın (KOEP)’nın mimarlarından biri olarak tanınıyor. Bu nedenle Arakçi’nin bakanlığa terfi ettirilmesi Tahran’ın önümüzdeki dönemde ABD ile yeniden müzakerelere dönme niyetinin bir işareti olarak görülebilir.

Kabineye Yönelik Eleştiriler

Pezeşkiyan’ın kabinesi, sunulan listenin seçim kampanyalarında sıklıkla dile getirilen “değişim” vaadiyle bağdaşmadığını düşünen reformcu kanatta büyük bir hayal kırıklığı yarattı. Eleştirilen merkezinde, kabinede yeterince reformcu isme yer verilmemesi, liyakate dayalı bir kabine oluşturmak için kurulan danışma komitelerinin önerilerinin dikkate alınmaması ve pek çok kritik bakanlık için daha önce denenmiş ve çok da parlak bir karneye sahip olmayan muhafazakâr isimlerin seçilmesi gibi hususlar yer alıyor. Geçtiğimiz günlerde Pezeşkiyan tarafından Stratejik İşlerden Sorumlu Cumhurbaşkanı Yardımcılığına getirilen Zarif, Meclise sunulan listeye ilişkin hoşnutsuzluğunu dile getirerek görevinden istifa etti. Zarif, Pezeşkiyan’ın 5 Temmuz’da cumhurbaşkanı seçilmesinin ardından “şeffaf ve liyakate dayalı” bir kabine oluşturmak amacıyla kurulan danışma komitelerine başkanlık etmişti.  Zarif X hesabı üzerinden paylaştığı istifa metninde, 19 bakan adayı arasından yalnızca 10 ismin danışma komiteleri tarafından Pezeşkiyan’a sunulan listede yer aldığını ve bunlardan sadece 3’ünün komitelerin ilk tercih olduğunu belirtti ve “Komitelerde yer alan uzmanların görüşünü kabineye yansıtamadığım ve kadınların, gençlerin ve etnik grupların kabinedeki varlığını söz verdiğim şekilde ayarlayamadığım için özür diliyorum” diyerek akademiye dönmek üzere hükümetten ayrıldığını açıkladı.

Pezeşkiyan’ın kabinesine yönelik bir eleştiri de reformcu cephenin en önemli siyasi oluşumu olan Reform Cephesi Başkanı Azer Mansuri’den geldi. Mansuri de aynı platformdan yaptığı paylaşımda ​​“Kabinenin statükonun devamı değil, değişimin sembolü olması gerektiğini” yazdı. Önde gelen reformcu figürlerden bir diğeri olan Abbas Abdi de Pezeşkiyan’a “Nihai kararınız değilse lütfen bu aşamada bu isimlerin hepsini geri çekin ve kabul edeceğiniz on dokuz bakan önerin.” diye seslendi.

Kabinenin yaş ortalaması da eleştirilere konu oldu. 50 yaşında altında yalnızca iki adayın bulunduğu listenin yaş ortalamasının 60 olduğu görüldü. Pezeşkiyan’ın kabinesi, Meclisten güvenoyu alması durumunda İran İslam Cumhuriyeti tarihindeki en yaşlı kabine olacaktır. Hâlbuki yeni kabinenin en az %60’ının 50 yaşın altındaki isimlerden oluşturulması hedefleniyordu. Ayrıca bu yönde beklentiler daha yüksek olmasına rağmen Pezeşkiyan’ın listesinde yalnızca bir kadın aday yer aldı. İsmi Yol ve Şehircilik Bakanlığı için sunulan Ferzaneh Sadık, güvenoyu alması durumunda İran İslam Cumhuriyeti tarihindeki ikinci kadın bakan olacaktır. Benzer bir hayal kırıklığı azınlık için de geçerlidir. 19 kişilik kabinede iki Türk bakana yer verilirken listede İran’daki en büyük mezhebi azınlık olan Sünnilerden ise bir isim yer almıyor. Listenin mevcut haliyle Pezeşkyan’ın “kabinede kadınlara, gençlere ve azınlıklara daha fazla yer vereceği” yönündeki sözünü yerine getiremediği görülmektedir.

Seçim kampanyası boyunca ülkedeki birçok sorunun devlet kademesinde hâkim olan nepotizm ve hizipçilikten kaynaklandığını sık sık vurgulayan Pezeşkiyan, partizanlıktan uzak ve her kesimin temsil edildiği “ulusal birlik” hükümeti kuracağını söylemişti. Bu doğrultuda daha önce benzeri görülmemiş bir uygulamayla yeni kabinede görev yapacak isimlerin belirlenmesi için siyasi grupların, akademinin, iş dünyasının ve meslek gruplarının yanı sıra etnik ve dini azınlıkların temsilcilerinden oluşan danışma komiteleri kurulmuştu. Bu tür girişimler, Pezeşkiyan’ın seçmenleri arasında yeni kabinede değişimin somut tezahürü olarak yeni simalara yer verileceği yönünde beklenti oluşturmuştu. Ancak Pezeşkiyan’ın Meclise sunduğu kabine listesi değişimden ziyade statükonun hakim olacağını gösteriyor. Kabinede yer alan az sayıdaki reformcu ismin reformcu cenahta siyasi ağırlığı olmayan şahsiyetler oluşu da hayal kırıklığını derinleştiren bir diğer etken oldu.